De geschiedenis in het kort
De legendes van Sint Jacobus
De ontdekking
Toen het vermeende graf van Sint Jacob (Sant-iago) op miraculeuze wijze werd ontdekt door bisschop Teodomiro in 813, ondernam koning Alfonso II van Asturias vanuit Oviedo een tocht van ruim 300 kilometer om deze bijzondere ontdekking met eigen ogen te zien. De eerste bedevaart naar Santiago was een feit.
De eerste camino naar Santiago de Compostela
Na zijn aankomst bij Iria Flavia gaf koning Alfonso opdracht tot de bouw van een kerk en een klooster op de plek van de grafresten van de apostel. Deze kerk heeft het fundament gevormd voor de nu beroemde kathedraal aan het Obradoiro-plein.
De weg die hij nam vanuit Oviedo naar Compostela werd hiermee de eerste van alle wegen of Caminos naar Santiago: de Primitivo.
In navolging van Alfonso II zijn vele pelgrims eeuwenlang via deze en de vele andere routes op bedevaart gegaan naar de apostel Jacobus — in het Galicisch bekend als Xacobeo (uitgesproken als Sjakobeo).
Wat er aan voorafging
Volgens de legende zou de apostel Jacobus de Grote (of de Meerdere, de Oudere) na Pinksteren naar Spanje zijn getrokken om er het evangelie te verkondigen. Hij kwam aan in Andalusië en trok al predikend naar Galicië. Maar zijn prediking had weinig succes — hij wist slechts acht volgelingen voor het christelijke geloof te winnen. De twee trouwste vrienden uit deze groep heetten Athanasius en Theodorus. Samen keerden ze terug naar Judea.
Eenmaal terug in Judea was Jacob wel succesvol met het verkondigen van het evangelie, iets wat de hogepriester Abiathar irriteerde. Hij klaagde bij koning Herodes Agrippa I. Toen Herodes Jacob liet roepen voor een theologische discussie, kreeg hij onomwonden te horen dat wie het evangelie niet wil geloven, zelf zal ondervinden hoe zondaars worden gestraft. Beledigd en woedend veroordeelde Herodes Jacob tot de dood door het zwaard (~44 n.Chr.).
Legende rond de aankomst bij Iria Flávia (Padrón)
Terug naar Lusitania
De legende vertelt verder dat na de dood van Jacob zijn lichaam door zijn discipelen Athanasius en Theodorus werd gestolen, omdat hij niet mocht worden begraven.
Ze namen zijn lichaam per stenen boot mee terug naar de Romeinse provincie Lusitania — ruwweg overeenkomend met het huidige noordelijke Portugal en Galicië. Dit laatste stukje van de boottocht wordt herdacht met de Spirituele Variant van de Portugese Camino.
Eenmaal aangekomen bij Iria Flávia aan de Ría de Arousa, vlak bij het huidige Padrón in Galicië, gingen de discipelen naar het kasteel waar koningin Lupa woonde. Athanasius en Theodorus vroegen haar of ze hun christelijke vriend en apostel in de buurt mochten begraven.
De koningin geloofde hun verhaal niet, maar deed alsof ze instemde met hun verzoek en zei: “Ga naar die heuvel, neem twee ossen en tuig ze aan mijn kar, neem jullie vriend en meester mee en begraaf hem waar je maar wilt.”
Kar met ossen
Koningin Lupa wist dat de discipelen in plaats van twee ossen twee wilde stieren op de heuvel zouden vinden. En inderdaad: in eerste instantie verscheen er zelfs een draak die hen aanviel. Maar ze maakten een kruisteken en de draak verdween.
Vervolgens vond er nog een wonder plaats: de wilde stieren werden tamme ossen. Toen de koningin deze wonderen zag, was ze ervan overtuigd dat deze mannen toch mannen van God waren.
De discipelen legden het lichaam op de kar met de ossen en gingen op weg. Waar de ossen stopten om te rusten, daar zouden ze Jacob begraven.
De plaats waar ze stopten noemden ze Liberum Donum. Hier bouwden de discipelen een kleine kapel en woonden de rest van hun leven naast het graf van de apostel — op de plek waar nu de kathedraal van Santiago staat.
De ontdekking van het graf
Volgens de legende vertelde de kluizenaar Pelayo 800 jaar later aan bisschop Teodomiro dat hij ’s nachts lichtstralen uit de kleine kapel had gezien. Samen met een grote menigte ging de bisschop ter inspectie naar de kapel en het marmeren graf en vond daar de kostbare relieken van de apostel.
De bischop stuurde vervolgens een gezant naar Koning Alfonso II van Asturias en de rest is geschiedenis…
Legendes rond Finisterre en Muxía
Ook de legendes rond Finisterre en Muxía zijn eeuwenoud. Met de christianisering van Galicië ontstonden nog meer versies. We beschrijven er een paar.
Aankomst in Dugnium
De pelgrimslegende van Finisterre en Sint Jacob is doordrenkt van spirituele betekenis en mythologie. Net als in de legende van Iria Flávia zouden de discipelen na de dood van de apostel Jacobus in Palestina zijn lichaam met een stenen boot naar Galicië hebben gebracht.
In deze versie komen de discipelen aan in het oude dorp Dugium, dat later bekend zou worden als Fisterra of Finisterre. Hier vroegen ze toestemming aan de leidinggevende Romeinse generaal om het lichaam van Jacobus te begraven. Maar de generaal vertrouwde hen niet en liet hen gevangenzetten. De discipelen wisten te ontsnappen en toen ze opnieuw dreigden te worden gevangengezet, staken ze een brug over die na hen instortte en de achtervolgende Romeinse troepen vernietigde. Op miraculeuze wijze werd daarna het lichaam van Sint Jacob gered en konden ze verder trekken om de apostel te begraven.
Aankomst in Muxía van de Heilige Maria
Er is ook een legende die vertelt dat, tientallen jaren daarvoor, toen de apostel Jacob nog in Galicië predikte, een stenen boot aankwam in Muxía met aan boord de Heilige Maria, in menselijke gedaante. Ze was gekomen om Jacobus aan te moedigen bij het verkondigen van het evangelie.
Deze gebeurtenis leidde tot de oprichting van het heiligdom van Nuestra Señora de la Barca (Onze Lieve Vrouwe van de Boot), een belangrijk bedevaartsoord op de kaap van Muxía.
Een aantal grote stenen rondom de kerk worden geïnterpreteerd als de verschillende onderdelen van haar schip: de boot — Pedra de Abalar (recent gebroken), het zeil — Pedra dos Cadrís en het roer — Pedra do Timón.
Rituelen van de stenen
De stenen rondom de kerk hebben voorspellende of helende gaven en dragen nog veel oudere rituelen met zich mee.
De Pedra dos Cadrís heeft de vorm van een nier. Volgens de traditie moeten pelgrims er negen keer onderdoor gaan om reumatische klachten en nierproblemen te genezen.
De Pedra de Abalar — helaas niet zo lang geleden gebroken tijdens een storm — wiebelde als er mensen op stonden en produceerde daarbij een licht krakend geluid. Volgens de traditie kon de steen alleen wiebelen wanneer de mensen die erop stonden vrij waren van zonden.
Spirituele en symbolische betekenis
Sindsdien zijn Finisterre en Muxía belangrijke bestemmingen geworden voor pelgrims die de Camino de Santiago volgen. De legende van Sint Jacobus en de verbondenheid met de Atlantische Oceaan gaven Finisterre in de middeleeuwen een spirituele betekenis als het einde van de wereld.
Pelgrims die de tocht naar Finisterre voltooien, kunnen genieten van de prachtige zonsondergang bij de Cabo Finisterre, waar de zon lijkt te verdwijnen in de oneindigheid van de oceaan — een ontroerende en symbolische afsluiting na een lange pelgrimstocht.
Door verder te lopen naar Muxía, 30 km verderop, wordt het laatste onderdeel met religieuze betekenis van de Camino de Santiago bereikt.
De Moorse bezetting
Tijdens de Moorse overheersing (711–1492) van het Iberisch schiereiland was het grootste deel van Spanje en Portugal onder islamitische controle, met uitzondering van de christelijke gebieden in het noorden. De noordelijke routes waren voor christelijke pelgrims goed toegankelijk, maar ook vanuit het zuiden bleven pelgrims op weg gaan naar Santiago de Compostela — al verliep dat niet altijd zonder moeite.
De Moren tolereerden andere geloofsovertuigingen binnen hun rijk en het was dan ook niet verboden om de Camino de Santiago te volgen, maar pelgrims moesten zich wel houden aan de islamitische regels en gebruiken.
Daarom werden voor routes die door Moors gebied liepen regelmatig alternatieve paden bedacht, om confrontaties te vermijden en plaatsen te omzeilen die door de islam als heilig werden beschouwd.
De Jacobsschelp
De Jakobsschelp is al eeuwenlang het symbool van de Camino naar Santiago. In het Frans heet de schelp de Coquille Saint-Jacques en in het Duits Jakobsmuschel.
Er bestaan vele legendes over de oorsprong van dit symbool. De meest bekende vertelt dat de discipelen met het lichaam van Jacobus vanuit Jeruzalem per boot op weg waren naar Galicië om hem daar te begraven. Vlak voor het einde van de tocht kwamen ze in een hevige storm terecht. Het lichaam sloeg overboord en belandde in de woeste oceaan. Toen ze het aangespoelde lichaam vonden, was het bedekt met schelpen — en zo ontstond de naam Jakobsschelp.
Op de route wordt een gestileerde Jakobsschelp gebruikt op wegwijzers om je de weg te wijzen. De meeste pelgrims maken een schelp vast aan hun rugzak om te laten zien dat ze de Camino lopen. Vroeger had dit ook praktisch nut: de schelp werd tijdens de reis gebruikt om uit te drinken en te eten.
“In de westerse geschiedenis was de Camino naar Santiago door de eeuwen heen een belangrijke route zowel voor pelgrims als voor culturele uitwisseling. Alle landen in middeleeuws Europa hebben actief bijgedragen aan de totstandkoming ervan en eigenlijk is er een beetje van elke natie in te vinden. De Camino naar Santiago was een smeltkroes waarin de emoties en gedachten van mensen samensmolten en waarin de westerse geest werd geboren.”
Bron: RTAM, 2004 “Santiago – Caminho do Alto-Minho”